آب سیاه

گلوکوم (آب‌سیاه) یک بیماری پیشرونده چشمی است که به عصب بینایی آسیب می‌زند. این آسیب، که معمولا ناشی از افزایش فشار داخل چشم است، می‌تواند منجر به کاهش بینایی و حتی نابینایی شود. گلوکوم اغلب در مراحل اولیه بدون علامت است، بنابراین تشخیص زودهنگام بسیار مهم است. درمان‌های اصلی گلوکوم شامل داروها، لیزر یا جراحی است که با هدف کاهش فشار چشم انجام می‌شوند. علاوه بر این درمان‌ها، مکمل‌های حمایتی مانند «کاگنیتا» که حاوی سیتی‌کولین می‌باشد، نیز می‌تواند مفید باشد. سیتی‌کولین با تقویت ترمیم سلول‌های عصبی، کاهش التهاب و بهبود متابولیسم مغزی، از نورون‌ها محافظت می‌کند. در بیماری‌هایی مانند گلوکوم که عصب بینایی آسیب می‌بیند، سیتی‌کولین می‌تواند به حمایت از سلول‌های عصبی چشم، کند کردن روند آسیب و در برخی موارد بهبود کیفیت بینایی کمک کند.

گلوکوم یا آب سیاه

گلوکوم یا آب سیاه یک وضعیت چشمی است که باعث آسیب به عصب بینایی می‌شود. این آسیب می‌تواند منجر به از دست رفتن تدریجی بینایی یا حتی نابینایی شود. عصب بینایی پیام‌های بصری را از چشم به مغز ارسال می‌کند و برای دید بهتر و واضح ضروری است. آسیب به عصب بینایی اغلب با فشار بالای چشم مرتبط است، اما ممکن است در صورت داشتن فشار طبیعی در چشم نیز رخ دهد. گلوکوم در هر سنی ممکن است اتفاق بیفتد، اما بیشتر در بزرگسالان مسن رایج است و یکی از دلایل اصلی نابینایی در افراد بالای ۶۰ سال به شمار می‌آید. بسیاری از انواع گلوکوم علائمی هشدار دهنده ندارند و تاثیر آن به تدریج رخ می‌دهد، به گونه‌ای که ممکن است فرد تغییرات در دید خود را تا مراحل پیشرفته بیماری متوجه نشود.

به همین دلیل، انجام معاینات منظم چشم که شامل اندازه‌گیری فشار چشم است، اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر گلوکوم در مراحل اولیه تشخیص داده شود، می‌توان روند کاهش بینایی را کند یا متوقف کرد. در صورت ابتلا به این بیماری، نیاز است که فرد برای بقیه عمر تحت درمان یا مراقبت قرار گیرد.

چند نوع گلوکوم وجود دارد؟

• گلوکوم زاویه باز :(Open-angle glaucoma) این شایع‌ترین نوع گلوکوم است. زاویه بین عنبیه و قرنیه باز باقی می‌ماند، اما بخش‌های دیگر سیستم تخلیه به‌خوبی عمل نمی‌کنند. این وضعیت می‌تواند باعث افزایش آهسته و تدریجی فشار چشم شود.
• گلوکوم حاد زاویه بسته:(Acute angle-closure glaucoma) در این نوع، عنبیه به سمت جلو برجسته می‌شود و زاویه تخلیه را به‌طور جزئی یا کامل مسدود می‌کند. در نتیجه، مایع نمی‌تواند در چشم جریان پیدا کند و فشار افزایش می‌یابد. این نوع گلوکوم می‌تواند به‌صورت ناگهانی یا تدریجی ایجاد شود.
• گلوکوم با فشار طبیعی :(Normal-tension glaucoma) دلیل دقیق آسیب عصب بینایی در حالی که فشار چشم طبیعی است، مشخص نیست. ممکن است عصب بینایی حساس‌تر باشد یا خون‌رسانی به آن کاهش یافته باشد. این کاهش جریان خون می‌تواند به دلیل تجمع رسوبات چربی در عروق ( آترواسکلروز) یا سایر اختلالات گردش خون باشد.
• گلوکوم در کودکان: کودک ممکن است با گلوکوم متولد شود یا در سال‌های اول زندگی به آن مبتلا گردد. انسداد مسیر تخلیه، آسیب یا یک بیماری زمینه‌ای می‌تواند باعث آسیب عصب بینایی شود.
• گلوکوم رنگدانه‌ای :(Pigmentary glaucoma) در این نوع، ذرات ریز رنگدانه از عنبیه جدا شده و مسیر تخلیه مایع را مسدود یا کند می‌کنند. فعالیت‌هایی مانند دویدن ممکن است باعث جابه‌جایی این ذرات شوند. تجمع این ذرات در ناحیه زاویه بین عنبیه و قرنیه باعث افزایش فشار چشم می‌شود.
• گلوکوم مادرزادی: گلوکوم معمولاً زمینه ارثی دارد. در برخی افراد، دانشمندان ژن‌هایی را شناسایی کرده‌اند که با افزایش فشار چشم و آسیب عصب بینایی مرتبط هستند.

گلوکوم شامل چه علائم و نشانه هایی است؟

علائم گلوکوم با توجه به نوع و مرحله بیماری متفاوت است:

• گلوکوم زاویه باز: در ابتدا بدون علامت است، سپس به تدریج دید کناری دچار لکه‌های کور شده و در نهایت دید مرکزی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
• گلوکوم زاویه بسته حاد: با سردرد شدید، درد شدید چشم، تهوع یا استفراغ، تاری دید، مشاهده هاله‌های نورانی و قرمزی چشم همراه است و نیاز به درمان فوری دارد.
• گلوکوم با فشار طبیعی چشم: در ابتدا بدون علامت است، سپس به تدریج تاری دید ایجاد می شود و در مراحل پیشرفته، دید کناری از دست می‌رود.
• گلوکوم در کودکان: نوزادان ممکن است کدر شدن چشم، پلک زدن زیاد و ‌ریزش اشک بدون گریه داشته باشند. در کودکان تاری دید، نزدیک‌بینی پیشرونده و سردرد از علائم احتمالی است.
• گلوکوم رنگدانه ای: با هاله‌های نورانی اطراف چراغ‌ها، تاری دید هنگام ورزش و کاهش تدریجی دید کناری مشخص می‌شود.

فاکتورهای خطر بیماری گلوکوم چیست؟

گلوکوم می‌تواند قبل از اینکه حتی متوجه علائم شوید به بینایی آسیب برساند، بنابراین این عوامل خطر باید جدی گرفته شود:

• سن: بیشتر انواع گلوکوم در افراد ۴۰ سال به بالا دیده می‌شود (به‌جز انواع مادرزادی که استثنا هستند). برآورد می‌شود حدود ۱۰٪ از افراد ۷۵ ساله و بالاتر به گلوکوم مبتلا باشند.
• جنسیت: زنان بیشتر در معرض خطر ابتلا به گلوکوم زاویه بسته قرار دارند. احتمال می‌رود این موضوع عمدتاً به تفاوت‌های آناتومیکی چشم مرتبط با جنسیت مربوط باشد.
• عیوب انکساری: افراد نزدیک‌بین بیشتر در معرض گلوکوم زاویه باز هستند، در حالی که افراد دوربین بیشتر در معرض گلوکوم زاویه بسته قرار دارند.
• سابقه خانوادگی: شواهد نشان می‌دهد که وجود سابقه گلوکوم در خانواده، به‌ویژه در بستگان درجه یک (والدین، فرزند یا خواهر و برادر)، خطر ابتلا را افزایش می‌دهد. همچنین چندین بیماری که باعث گلوکوم ثانویه می‌شوند نیز منشأ ژنتیکی دارند.
• بیماری‌های مزمن: تحقیقات نشان می‌دهد که بیماری‌هایی مانند فشار خون بالا و دیابت به‌طور قابل‌توجهی با افزایش احتمال ابتلا به گلوکوم مرتبط هستند.

چرا گلوکوم رخ می دهد؟

گلوکوم زمانی ایجاد می‌شود که عصب بینایی دچار آسیب شود. با پیشرفت تدریجی این آسیب، نقاط کور در میدان دید ظاهر می‌شوند. به دلایلی که هنوز به‌طور کامل برای پزشکان چشم مشخص نیست، این آسیب عصبی معمولاً با افزایش فشار داخل چشم مرتبط است. افزایش فشار چشم در نتیجه تجمع مایعی به نام زلالیه که در داخل چشم جریان دارد، رخ می‌دهد. این مایع معمولاً از طریق بافتی در زاویه بین عنبیه و قرنیه تخلیه می‌شود که «شبکه ترابکولار» نام دارد. قرنیه برای بینایی اهمیت زیادی دارد زیرا اجازه ورود نور به چشم را می‌دهد. اگر تولید مایع بیش از حد باشد یا سیستم تخلیه به‌درستی کار نکند، فشار داخل چشم افزایش می‌یابد.

گلوکوم چگونه تشخیص داده می شود؟

پزشک می‌تواند گلوکوم را از طریق معاینه چشم تشخیص دهد. این معاینه شامل چندین تست است که بخشی از معاینات روتین چشم محسوب می‌شوند. در واقع، معاینه چشم می‌تواند گلوکوم را مدت‌ها قبل از ایجاد آسیب چشمی و بروز علائم آن شناسایی کند. بسیاری از این تست‌ها شامل گشاد کردن مردمک (میدریازیس) هستند تا پزشک بتواند داخل چشم را بهتر مشاهده کند.

چطور از بروز گلوکوم جلوگیری کنیم؟

گلوکوم قابل پیشگیری نیست، اما تشخیص زودهنگام و درمان آن می‌تواند فشار داخل چشم را کنترل کند و به پیشگیری از کاهش بینایی یا به تأخیر انداختن آن کمک نماید. این موضوع از چند طریق امکان‌پذیر است:

معاینات منظم چشم: افزایش فشار داخل چشم اغلب پیش از ایجاد گلوکوم و بروز علائم آن قابل تشخیص است. تشخیص زودهنگام به شما و متخصص چشم کمک می‌کند تا از پیشرفت بیماری جلوگیری کنید یا حداقل سرعت پیشرفت آن را کاهش دهید.

کنترل فشار بالای چشم: اگر فشار چشم شما بالاتر از حد طبیعی باشد، متخصص چشم گزینه‌های درمانی مختلفی ارائه می‌دهد. رعایت دقیق توصیه‌های او بسیار مهم است و می‌تواند به جلوگیری یا تأخیر در کاهش بینایی کمک کند.

شناخت و مدیریت عوامل خطر: برخی شرایط مانند فشار خون بالا و دیابت قابل کنترل یا پیشگیری هستند. همچنین استفاده از وسایل محافظتی مانند عینک ایمنی و محافظ چشم می‌تواند از آسیب‌های چشمی جلوگیری کند.

چگونه گلوکوم را درمان کنیم؟

اولین و مهم‌ترین هدف در درمان گلوکوم، جلوگیری از پیشرفت بیماری از طریق کاهش فشار داخل چشم است.

برخی از مهم‌ترین روش‌های درمانی عبارتند از:

• داروها: این روش عمدتاً شامل داروهایی است که فشار داخل چشم را کاهش می‌دهند. این داروها می‌توانند در افرادی که فشار چشم بالاتر از حد طبیعی دارند، از بروز گلوکوم جلوگیری کنند یا مانع پیشرفت علائم شوند.
• درمان لیزری: درمان لیزری معمولاً با هدف بهبود خروج مایع زلالیه یا کاهش تولید آن انجام می‌شود. این روش‌ معمولاً کم‌تهاجمی می‌باشد، به‌صورت سرپایی انجام می‌شود و دوره نقاهت کوتاهی دارد، اما در برخی بیماران ممکن است اثر آن‌ موقتی باشد و نیاز به درمان‌های تکمیلی وجود داشته باشد.
• جراحی‌های گلوکوم: این روش‌ها عمدتاً با هدف بهبود تخلیه مایع زلالیه (aqueous humor) و در نتیجه کاهش فشار داخل چشم انجام می‌شوند.

متخصص چشم با بررسی وضعیت بیمار، گزینه‌های مناسب را معرفی کرده و بهترین روش را پیشنهاد می‌دهد.

سوالات متداول

منابع:

1. Mayoclinic.org

2. Nhs.uk

3. Webmed.com

4. Uptodate.com