آشنایی با لیکوپن و اثرات آن

لیکوپن فقط رنگ قرمز گوجه‌فرنگی را نمی‌سازد؛ این رنگ‌دانه طبیعی از خانواده کاروتنوئیدها، به دلیل ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی خود، یکی از ترکیبات مورد توجه در زمینه سلامت است. گوجه‌فرنگی و فرآورده‌های آن مانند رب، پوره و سس گوجه‌فرنگی مهم‌ترین منابع لیکوپن به شمار می‌روند؛ بااین‌حال، این ترکیب در هندوانه، گریپ‌فروت و پاپایا نیز یافت می‌شود.

لیکوپن با برخورداری از خواص آنتی‌اکسیدانی، به خنثی‌کردن برخی عوامل اکسیدکننده و محافظت از سلول‌ها در برابر استرس اکسیداتیو کمک می‌کند. بر همین اساس، تاثیر احتمالی این ترکیب بر سلامت پوست، قلب و عروق و پروستات در پژوهش‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.

نکته جالب درباره لیکوپن این است که برخلاف بسیاری از مواد مغذی، پختن و فرآوری گوجه‌فرنگی می‌تواند دسترسی بدن به آن را افزایش دهد. به همین دلیل، لیکوپن موجود در رب، پوره یا سس گوجه‌فرنگی معمولاً بهتر از گوجه‌فرنگی خام جذب می‌شود. ازآنجاکه لیکوپن محلول در چربی است، مصرف این مواد غذایی همراه مقدار کمی چربی سالم، مانند روغن زیتون، می‌تواند جذب آن را نیز بهبود بخشد.

لیکوپن چگونه در بدن عمل می‌کند؟

در جریان فعالیت‌های طبیعی بدن، ترکیباتی اکسیدکننده تولید می‌شوند که اگر مقدار آن‌ها افزایش یابد، ممکن است به اجزای سلول آسیب برسانند. لیکوپن با غیرفعال‌کردن برخی از این ترکیبات، به کاهش استرس اکسیداتیو و محافظت از سلول‌ها کمک می‌کند. عملکرد لیکوپن تنها به این اثر مستقیم محدود نمی‌شود؛ این ترکیب ممکن است سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن را نیز فعال‌تر کند و از تولید بیش از حد بعضی پیام‌رسان‌های التهابی بکاهد.

لیکوپن چه فوایدی دارد؟

لیکوپن تنها رنگ قرمز و جذاب گوجه‌فرنگی را نمی‌سازد؛ این رنگ‌دانه گیاهی به دلیل ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی خود، از ترکیبات مورد توجه در حفظ سلامت پوست، قلب و پروستات به شمار می‌رود.

• محافظت از سلول‌ها در برابر استرس اکسیداتیو: در بدن، عواملی به نام ترکیبات اکسیدکننده تولید می‌شوند که افزایش بیش از حد آن‌ها می‌تواند به سلول‌ها آسیب برساند. لیکوپن با غیرفعال‌کردن برخی از این ترکیبات به تقویت دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن و محافظت از سلول‌ها کمک می‌کند.
• کمک به حفظ سلامت و شادابی پوست: نور خورشید یکی از عوامل اصلی ایجاد استرس اکسیداتیو و پیری زودرس پوست است. نتایج برخی مطالعات نشان می‌دهد که مصرف منظم لیکوپن و فرآورده‌های گوجه‌فرنگی ممکن است قرمزی پوست پس از مواجهه با اشعه فرابنفش را کاهش دهد و از پوست در برابر برخی آسیب‌های ناشی از نور خورشید حمایت کند. البته این اثر به معنای جایگزین‌کردن لیکوپن با ضدآفتاب نیست.
• حمایت از سلامت قلب و عروق: استرس اکسیداتیو، التهاب و اکسیدشدن کلسترول LDL از عواملی هستند که می‌توانند به سلامت عروق آسیب برسانند. لیکوپن ممکن است با کاهش این فرایندها و کمک به حفظ عملکرد طبیعی دیواره رگ‌ها، از سلامت قلب و عروق حمایت کند.
• کمک به حفظ سلامت پروستات: لیکوپن یکی از شناخته‌شده‌ترین ترکیبات غذایی مورد بررسی در زمینه سلامت پروستات است. برخی مطالعات  نشان داده‌اند که رژیم غذایی غنی از لیکوپن ممکن است با کاهش خطر ابتلا به سرطان پروستات همراه باشد.

لیکوپن را چگونه و چه مقدار باید مصرف کرد؟

برای لیکوپن، یک مقدار ثابت و یکسان برای همه افراد تعیین نشده است. مقدار مناسب می‌تواند به سن، وضعیت سلامت، رژیم غذایی، فرآورده انتخابی و هدف مصرف بستگی داشته باشد. گوجه‌فرنگی و فرآورده‌های آن از غنی‌ترین منابع غذایی لیکوپن به شمار می‌روند. رب، پوره، سس و گوجه‌فرنگی پخته از منابع مناسب لیکوپن به شمار می‌روند؛ زیرا حرارت و فرآوری، دسترسی بدن به این ترکیب را افزایش می‌دهند. لیکوپن محلول در چربی است؛ بنابراین مصرف این مواد غذایی یا مکمل لیکوپن همراه وعده‌ای حاوی مقدار کمی چربی سالم، مانند روغن زیتون، آووکادو یا مغزها، می‌تواند به جذب بهتر آن کمک کند. در صورت استفاده از مکمل، بهتر است مقدار مصرف درج‌شده روی محصول رعایت شود. مصرف دوزهای بالا، به‌ویژه برای مدت طولانی، بدون نظر پزشک یا داروساز توصیه نمی‌شود.

آیا لیکوپن ایمن است؟

لیکوپن موجود در مواد غذایی، مانند گوجه‌فرنگی و هندوانه، در مقادیر معمول رژیم غذایی ایمن است. مکمل‌های لیکوپن نیز در دوزهای متعارف به‌خوبی تحمل می‌شوند؛ بااین‌حال، مصرف مکمل‌های حاوی لیکوپن در برخی افراد ممکن است با عوارض گوارشی خفیفی مانند تهوع، اسهال، نفخ و ناراحتی معده همراه باشد. همچنین مصرف طولانی‌مدت مقادیر بسیار زیاد لیکوپن در موارد نادر می‌تواند باعث تغییر موقت رنگ پوست به نارنجی شود که این وضعیت بی‌خطر و برگشت‌پذیر است و با کاهش دریافت لیکوپن برطرف می‌شود.

چه کسانی باید در مصرف لیکوپن احتیاط کنند؟

به دلیل احتمال اثر بر فشار خون و عملکرد پلاکت‌ها، افراد مصرف‌کننده داروهای کاهنده فشار خون یا داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت بهتر است پیش از مصرف مکمل‌های حاوی لیکوپن با پزشک یا داروساز مشورت کنند. همچنین، افراد دارای حساسیت شناخته‌شده به لیکوپن نباید از مکمل‌های حاوی آن استفاده کنند.

آیا می‌توان در دوران بارداری و شیردهی از لیکوپن استفاده کرد؟

شواهد کافی در مورد ایمنی مصرف لیکوپن در دوران بارداری و شیردهی وجود ندارد. بنابراین، مصرف لیکوپن در دوران بارداری و شیردهی باید با احتیاط و تحت نظر پزشک انجام شود.

جمع بندی

لیکوپن، رنگ‌دانه‌ای طبیعی از خانواده کاروتنوئیدهاست که به میوه‌هایی مانند گوجه‌فرنگی، هندوانه، گریپ‌فروت و پاپایا رنگ قرمز یا صورتی می‌دهد. این ترکیب به‌دلیل خواص آنتی‌اکسیدانی خود، به خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد و مقابله با استرس اکسیداتیو کمک می‌کند؛ عواملی که می‌توانند به سلول‌ها آسیب برسانند و روند پیری پوست را تسریع کنند.

لیکوپن با حمایت از دفاع طبیعی بدن، می‌تواند در حفظ سلامت و شادابی پوست، کمک به محافظت از سلول‌ها در برابر عوامل محیطی مانند آلودگی و اشعه فرابنفش، و حفظ ظاهر یکنواخت و جوان‌تر پوست نقش داشته باشد.

آنادرم مکملی تخصصی برای مراقبت از پوست است که لیکوپن را در کنار کلاژن ماهی، عصاره هسته انگور، عصاره سویا، ویتامین C و زینک فراهم می‌کند. این ترکیبات با حمایت از کلاژن‌سازی و دفاع آنتی‌اکسیدانی، به حفظ رطوبت، شادابی و قوام پوست و کاهش خطوط ریز کمک می‌کنند.

سوالات متداول

• آیا پختن گوجه‌فرنگی باعث از بین رفتن لیکوپن می‌شود؟

خیر، حرارت می‌تواند دسترسی زیستی لیکوپن را افزایش دهد و جذب آن را برای بدن آسان‌تر کند.

• مهم‌ترین منبع طبیعی لیکوپن چیست؟

گوجه‌فرنگی و فرآورده‌های آن مانند رب، سس و آب گوجه‌فرنگی از غنی‌ترین منابع غذایی لیکوپن هستند.

• آیا مصرف لیکوپن همراه غذا بهتر است؟

بله، چون لیکوپن محلول در چربی است، مصرف آن همراه وعده غذایی حاوی مقداری چربی می‌تواند جذب آن را افزایش دهد.

رفرنس مطالب

1. Webmd.com
   1. Healthline.com
   1. Shafe, Mercy Omoye et al. “Lycopene: A Potent Antioxidant with Multiple Health Benefits.” Journal of nutrition and metabolism vol. 2024 6252426. 8 Jun. 2024, doi:10.1155/2024/6252426