سکته مغزی

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به بخشی از مغز کاهش یافته یا متوقف شود و در نتیجه، سلول‌های مغزی به دلیل کمبود اکسیژن و مواد مغذی آسیب ببینند. این بیماری ممکن است به‌صورت سکته ایسکمیک (انسداد رگ) یا هموراژیک (خونریزی مغزی) بروز کند و علائمی مانند اختلال در حرکت، گفتار، بینایی و حافظه ایجاد کند. کاگنیتا حاوی سیتی‌کولین خوراکی، می‌تواند به‌عنوان یک گزینه حمایتی در دوران پس از سکته مغزی مورد استفاده قرار گیرد. سیتی‌کولین با کمک به ترمیم غشای سلول‌های عصبی، بهبود متابولیسم مغزی و کاهش آسیب عصبی، در بهبود عملکرد شناختی و عصبی بیماران نقش دارد.

سکته مغزی چیست؟

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به مغز قطع یا مختل شود؛ این اختلال می‌تواند به‌دلیل انسداد یک رگ خونی یا خونریزی باشد. کاهش یا قطع خون‌رسانی می‌تواند باعث مرگ سلول‌های مغزی و بروز عوارض جدی شود.

چند نوع سکته مغزی وجود دارد؟

• سکته مغزی ایسکمیک: این نوع، شایع‌ترین نوع سکته مغزی است. سکته مغزی ایسکمیک زمانی رخ می‌دهد که رگ‌های خونی مغز تنگ یا مسدود شوند. این وضعیت باعث کاهش جریان خون می‌شود که به آن ایسکمی گفته می‌شود. تنگی یا انسداد رگ‌های خونی می‌تواند به‌دلیل تجمع رسوبات چربی در رگ‌ها ایجاد شود. همچنین ممکن است به‌دلیل لخته‌های خون یا سایر مواد زائدی باشد که از طریق جریان خون حرکت می‌کنند و اغلب از قلب به مغز منتقل می‌شوند. سکته مغزی ایسکمیک زمانی رخ می‌دهد که رسوبات چربی، لخته‌های خون یا سایر ذرات در رگ‌های خونی مغز گیر کنند و باعث اختلال در خون‌رسانی شوند. برخی پژوهش‌های اولیه نشان می‌دهند که عفونت COVID-19 ممکن است خطر سکته مغزی ایسکمیک را افزایش دهد، اما برای تأیید این موضوع به مطالعات بیشتری نیاز است.
• سکته مغزی هموراژیک: سکته مغزی هموراژیک زمانی رخ می‌دهد که یکی از رگ‌های خونی مغز دچار نشت یا پارگی شود. خونریزی داخل مغز که به آن خونریزی مغزی گفته می‌شود، می‌تواند در اثر شرایط مختلفی ایجاد شود که رگ‌های خونی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
• عوامل مرتبط با سکته مغزی هموراژیک عبارت‌اند از:
• فشار خون بالا که کنترل نشده باشد.
• مصرف بیش‌ازحد داروهای رقیق‌کننده خون
• برآمدگی در نقاط ضعیف دیواره رگ‌های خونی که به آن آنوریسم گفته می‌شود.
• آسیب یا ضربه به سر، مانند ضربه ناشی از تصادف رانندگی
• رسوب پروتئین در دیواره رگ‌های خونی که باعث ضعیف شدن دیواره رگ می‌شود؛ این وضعیت با عنوان آنژیوپاتی آمیلوئید مغزی شناخته می‌شود.
• سکته مغزی ایسکمیک که منجر به خونریزی مغزی شود.
• حمله ایسکمیک گذرا یا :TIA وضعیتی گذرا است که علائمی مشابه سکته مغزی ایجاد می‌کند؛ اما TIA باعث آسیب دائمی نمی‌شود. TIA به‌دلیل کاهش موقت خون‌رسانی به بخشی از مغز ایجاد می‌شود. این کاهش خون‌رسانی ممکن است تنها حدود پنج دقیقه طول بکشد. وقوع TIA خطر بروز سکته مغزی در آینده را افزایش می‌دهد. TIA زمانی رخ می‌دهد که یک لخته خون یا رسوب چربی، جریان خون به بخشی از دستگاه عصبی را کاهش دهد یا مسدود کند.

سکته مغزی شامل چه علائم و نشانه هایی است؟

سکته مغزی می‌تواند علائم مختلفی ایجاد کند. برای تشخیص علائم هشداردهنده سکته مغزی در فرد یا یکی از نزدیکان او، می‌توان سرواژه BE FAST را به خاطر سپرد:

• (B = Balance)تعادل: باید به از دست دادن ناگهانی تعادل توجه شود.
• (E = Eyes) چشم‌ها: باید مراقب کاهش ناگهانی بینایی یا تغییرات بینایی در یک یا هر دو چشم بود.
• (F = Face) صورت: از فرد خواسته می‌شود لبخند بزند. باید به افتادگی یک سمت یا هر دو سمت صورت توجه شود.
• (A = Arms)بازوها: از فرد خواسته می‌شود هر دو دست خود را بالا ببرد. اگر فرد دچار سکته مغزی شده باشد، ممکن است یکی از دست‌ها به‌طور غیرطبیعی پایین بیفتد یا افتادگی پیدا کند.
• (S = Speech) گفتار: ممکن است گفتار فرد نامفهوم یا بریده‌بریده شود، یا فرد در انتخاب واژه‌های مناسب دچار مشکل شود.
• (T = Time)زمان: زمان اهمیت بسیار زیادی دارد؛ باید فوراً درخواست کمک اورژانسی شود. در صورت امکان، باید با نگاه کردن به ساعت، تلفن همراه یا ساعت دیواری، زمان شروع علائم ثبت شود. اطلاع دادن زمان شروع علائم به تیم درمان می‌تواند به انتخاب بهترین گزینه درمانی کمک کند.

عوارض سکته مغزی چیست؟

سکته مغزی گاهی می‌تواند باعث ناتوانی‌های موقت یا دائمی شود. عوارض سکته مغزی به این بستگی دارد که مغز چه مدت دچار کمبود خون‌رسانی بوده و کدام بخش از مغز تحت تأثیر قرار گرفته است. این عوارض ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• از دست دادن حرکت عضلات یا فلج: فرد ممکن است در یک سمت بدن دچار فلج شود. همچنین ممکن است کنترل برخی عضلات، مانند عضلات یک سمت صورت یا یک بازو را از دست بدهد.
• اختلال در صحبت کردن یا بلع: سکته مغزی ممکن است عضلات دهان و گلو را تحت تأثیر قرار دهد. این موضوع می‌تواند باعث شود فرد در واضح صحبت کردن، بلعیدن یا غذا خوردن دچار مشکل شود. همچنین ممکن است فرد در زمینه صحبت کردن یا فهم گفتار، خواندن یا نوشتن مشکل داشته باشد.
• از دست دادن حافظه یا اختلال در تفکر: بسیاری از افرادی که سکته مغزی را تجربه کرده‌اند، درجاتی از کاهش حافظه دارند. برخی دیگر ممکن است در تفکر، استدلال، تصمیم‌گیری و درک مفاهیم دچار مشکل شوند.
• علائم عاطفی و روانی: افرادی که سکته مغزی داشته‌اند ممکن است در کنترل احساسات خود دچار مشکل بیشتری شوند. همچنین ممکن است دچار افسردگی شوند.
• درد: ممکن است درد، بی‌حسی یا سایر احساسات غیرطبیعی در بخش‌هایی از بدن که تحت تأثیر سکته مغزی قرار گرفته‌اند، ایجاد شود. برای مثال، اگر سکته مغزی باعث از دست رفتن حس در بازوی چپ فرد شود، ممکن است در همان بازو احساس گزگز ایجاد شود.
• تغییرات رفتاری و نیاز به کمک در مراقبت از خود: افرادی که سکته مغزی داشته‌اند ممکن است گوشه‌گیرتر شوند. همچنین ممکن است برای انجام کارهای شخصی، رسیدگی به ظاهر و امور روزمره به کمک نیاز داشته باشند.

فاکتورهای خطر سکته مغزی چیست؟

عوامل متعددی می‌توانند خطر بروز سکته مغزی را افزایش دهند. عوامل خطر سکته مغزی به دو دسته قابل اصلاح و غیرقابل اصلاح تقسیم می‌شوند.

عوامل خطر قابل اصلاح عبارت‌اند از:

فشار خون بالا: مهم‌ترین عامل مؤثر در بروز سکته مغزی است. خطر سکته مغزی در افراد مبتلا به فشار خون بالا، تقریباً سه برابر بیشتر از افرادی است که فشار خون بالا ندارند.

مصرف دخانیات: با حدود دوپنجم از کل مرگ‌های ناشی از سکته مغزی در افراد زیر ۶۵ سال ارتباط دارد.

سایر عوامل خطر: کلسترول خون بالا، دیابت ملیتوس، افزایش سطح کلسترول یا LDL، اضافه‌وزن و چاقی، کم‌تحرکی، رژیم غذایی ناسالم (به‌ویژه رژیم‌های غذایی حاوی سدیم بالا و میوه و سبزیجات کم)، مصرف الکل، مصرف مواد مخدر مانند کوکائین، آلودگی هوا، بالا بودن قند خون ناشتا و اختلال عملکرد کلیه.

عوامل خطر غیرقابل اصلاح عبارت‌اند از:

سن، سابقه سکته مغزی، بیماری‌های قلبی مانند فیبریلاسیون دهلیزی و نارسایی قلبی و بیماری مزمن کلیه.

چرا سکته مغزی رخ می دهد؟

هر نوع سکته مغزی می‌تواند مجموعه‌ای از علل احتمالی متفاوت داشته باشد. با این حال، به‌طور کلی احتمال بروز سکته مغزی در فردی بیشتر است که:

• دچار اضافه‌وزن یا چاقی باشد.
• ۵۵ سال یا بالاتر باشد.
• سابقه شخصی یا خانوادگی سکته مغزی داشته باشد.
• فشار خون بالا داشته باشد.
• مبتلا به دیابت باشد.
• کلسترول خون بالا داشته باشد.
• به بیماری قلبی، بیماری شریان کاروتید یا سایر بیماری‌های عروقی مبتلا باشد.
• فعالیت بدنی یا ورزش کافی نداشته باشد.
• به‌طور منظم الکل مصرف کند.
• سیگار بکشد.

سکته مغزی چگونه تشخیص داده می شود؟

سکته مغزی به‌سرعت آغاز می‌شود. پزشک ممکن است ابتدا با انجام معاینه فیزیکی و پرسیدن سؤال‌هایی درباره علائم، ارزیابی را آغاز کند. سپس ممکن است از چندین آزمایش تشخیصی مختلف برای تعیین نوع سکته مغزی استفاده شود. این موارد می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

سی‌تی‌اسکن: مجموعه‌ای از تصاویر اشعه ایکس می‌تواند خونریزی‌ها، سکته‌های مغزی، تومورها و سایر وضعیت‌های داخل مغز را نشان دهد.

ام‌آر‌آی: در ام‌آر‌آی از امواج رادیویی و آهن‌رباها برای ایجاد تصویر از مغز استفاده می‌شود. پزشک می‌تواند با کمک این تصویر، بافت آسیب‌دیده مغز را شناسایی کند.

آنژیوگرافی تفریق دیجیتال یا: DSA  پزشک ممکن است ماده حاجب را به داخل رگ‌های خونی مغز تزریق کند تا این رگ‌ها در تصویربرداری با اشعه ایکس یا MRI قابل مشاهده شوند. این روش نمای دقیقی از رگ‌های خونی مغز فراهم می‌کند.

الکتروکاردیوگرام یا: EKG  این آزمایش تصویری دقیق از فعالیت قلب ایجاد می‌کند و پزشکان می‌توانند از آن برای بررسی منابع احتمالی لخته‌هایی استفاده کنند که ممکن است به مغز منتقل شده باشند.

آزمایش خون: پزشک ممکن است برای بررسی خطر بالای خونریزی یا تشکیل لخته خون، آزمایش خون انجام دهد. تأیید نوع سکته مغزی تنها با انجام اسکن مغزی در محیط بیمارستان امکان‌پذیر است.

پیشگیری و مدیریت سکته مغزی

می‌توان اقداماتی برای پیشگیری از سکته مغزی انجام داد. اگر فرد قبلاً دچار سکته مغزی شده باشد، این اقدامات ممکن است به پیشگیری از سکته مغزی مجدد کمک کنند. مراقبت‌هایی که در بیمارستان و پس از ترخیص دریافت می‌شود نیز می‌تواند نقش مهمی داشته باشد.

بسیاری از راهکارهای پیشگیری از سکته مغزی، مشابه راهکارهای پیشگیری از بیماری‌های قلبی هستند. به‌طور کلی، توصیه‌های مربوط به سبک زندگی سالم شامل موارد زیر است:

کنترل فشار خون بالا: این یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که فرد می‌تواند برای کاهش خطر سکته مغزی انجام دهد. اگر فرد قبلاً دچار سکته مغزی شده باشد، کاهش فشار خون می‌تواند به پیشگیری از TIA یا سکته مغزی در آینده کمک کند. تغییرات سالم در سبک زندگی و داروها اغلب برای درمان فشار خون بالا استفاده می‌شوند.

کاهش میزان کلسترول و چربی اشباع در رژیم غذایی: مصرف کمتر کلسترول و چربی، به‌ویژه چربی‌های اشباع و چربی‌های ترانس، ممکن است تجمع رسوبات در شریان‌ها را کاهش دهد. اگر فرد نتواند کلسترول خود را فقط از طریق تغییرات رژیم غذایی کنترل کند، ممکن است به داروی کاهنده کلسترول نیاز داشته باشد.

ترک مصرف دخانیات: سیگار کشیدن خطر سکته مغزی را هم در افراد سیگاری و هم در افراد غیرسیگاری که در معرض دود سیگار دیگران هستند، افزایش می‌دهد. ترک سیگار خطر سکته مغزی را کاهش می‌دهد.

کنترل دیابت :رژیم غذایی، ورزش و کاهش وزن می‌توانند به فرد کمک کنند قند خون خود را در محدوده سالم نگه دارد. اگر عوامل سبک زندگی برای کنترل قند خون کافی نباشند، ممکن است داروی دیابت برای او تجویز شود.

حفظ وزن سالم: اضافه‌وزن در ایجاد سایر عوامل خطر سکته مغزی، مانند فشار خون بالا، بیماری‌های قلبی‌عروقی و دیابت نقش دارد.

داشتن رژیم غذایی سرشار از میوه و سبزیجات: مصرف روزانه پنج وعده یا بیشتر میوه یا سبزیجات ممکن است خطر سکته مغزی را کاهش دهد. رژیم غذایی مدیترانه‌ای که بر مصرف روغن زیتون، میوه، مغزها، سبزیجات و غلات کامل تأکید دارد، ممکن است مفید باشد.

ورزش منظم: ورزش هوازی از راه‌های مختلف خطر سکته مغزی را کاهش می‌دهد. ورزش می‌تواند فشار خون را پایین بیاورد، سطح کلسترول خوب را افزایش دهد و سلامت کلی رگ‌های خونی و قلب را بهبود ببخشد. همچنین به کاهش وزن، کنترل دیابت و کاهش استرس کمک می‌کند. فرد باید به‌تدریج میزان فعالیت خود را افزایش دهد تا در بیشتر روزهای هفته یا تمام روزهای هفته، حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط داشته باشد. انجمن قلب آمریکا توصیه می‌کند افراد در هفته ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط یا ۷۵ دقیقه فعالیت هوازی شدید داشته باشند. فعالیت‌های با شدت متوسط می‌توانند شامل پیاده‌روی، دویدن آهسته، شنا و دوچرخه‌سواری باشند.

درمان آپنه انسدادی خواب یا  :OSAیک اختلال خواب است که باعث می‌شود فرد در طول خواب، چندین بار برای مدت کوتاهی دچار توقف تنفس شود. درمان شامل استفاده از دستگاهی است که از طریق ماسک، فشار مثبت راه هوایی ایجاد می‌کند تا هنگام خواب راه تنفسی باز بماند.

عدم مصرف مواد مخدر: برخی مواد مخدر مانند کوکائین و مت‌آمفتامین، از عوامل خطر شناخته‌شده برای TIA یا سکته مغزی هستند.

چگونه سکته مغزی را درمان کنیم؟

درمان سکته مغزی به نوع سکته، علت آن و بخشی از مغز که تحت تأثیر قرار گرفته است بستگی دارد. سکته مغزی معمولاً با داروهایی درمان می‌شود که با هدف‌های زیر تجویز می‌شوند:

• پیشگیری از تشکیل لخته خون و حل کردن لخته‌های موجود
• کاهش خطر خونریزی
• کاهش فشار خون
• کاهش سطح کلسترول

پس از وقوع سکته مغزی، درمان قطعی برای بازگرداندن کامل وضعیت به حالت پیش از سکته وجود ندارد. با این حال، درمان‌های پیشرفته دارویی و جراحی در دسترس هستند. این درمان‌ها می‌توانند به کاهش خطر بروز سکته مغزی مجدد کمک کنند.

درمان زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که بلافاصله آغاز شود. درمان اورژانسی پس از سکته مغزی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• داروهای حل‌کننده لخته خون یا ترومبولیتیک‌ها / فیبرینولیتیک‌ها: این داروها لخته‌های خونی را که باعث سکته مغزی ایسکمیک می‌شوند، حل می‌کنند. آن‌ها می‌توانند به کاهش آسیب سلول‌های مغزی ناشی از سکته کمک کنند. برای بیشترین اثربخشی، این داروها باید طی ۳ ساعت از زمان وقوع سکته مغزی تجویز شوند.
• داروها و درمان‌هایی برای کاهش یا کنترل تورم مغز: برای کمک به کاهش یا کنترل تورم مغز، اغلب از انواع خاصی از مایعات وریدی استفاده می‌شود. این روش‌ها به‌ویژه پس از سکته مغزی هموراژیک به کار می‌روند.
• داروهای محافظت‌کننده عصبی: این داروها به محافظت از مغز در برابر آسیب و کمبود اکسیژن یا ایسکمی کمک می‌کنند.
• اقدامات حمایتی حیاتی: این درمان‌ها شامل استفاده از دستگاه کمک‌تنفسی یا ونتیلاتور برای کمک به تنفس، دریافت مایعات وریدی، تأمین تغذیه مناسب و کنترل فشار خون هستند.
• کرانیوتومی: کرانیوتومی نوعی جراحی مغز است که برای خارج کردن لخته‌های خون، کاهش فشار داخل جمجمه یا ترمیم خونریزی در مغز انجام می‌شود.

سوالات متداول

منابع:

1. Mayoclinic.org

2. Nhs.uk

3. Who.int

4. Healthline.com